Viticultura in Sardegna

L'ortografia è a grammatica di 'ssu articulu ùn sò micca currette. Pudete cuntribuisce à ammigliurà le.
A Viticultura in Sardegna hè l'insiemme di i pratichi di cultura di a vigna è di fabbricazzioni di u vinu in l'isula taliana di Sardegna. L'isula hà circa 26.000 ettari di vignalgi,[1] spartiti tra zune di muntagni (13%), di cullina (69%) è di pianura (18%).[2] U sistema normativu ricunnosce una DOCG, diciaseti DOC è quindigghi IGT.[3]
Istòria
[mudificà | edità a fonte]A prisenzia di Vitis vinifera sarbagia in l'isula hè più anti di i primi civiltà istorighi.[4]I populi chi ànu abbitatu l'isula — fenici, cartaginesi, rumani — ànu cuntribbuitu a u sviluppu di a cultura di a vigna.[5] Doppu i invasioni di i barbari, a bitigurtura riprési vita cun l'arrivvu di i Bizantini, chi introduciddaranu a marvasia in i zoni di Bosa è di Casteddu è stabiliddaranu normi pa a produzzioni.</ref>
In u Mesuèdaddu a viticultura crésci grazzie a i monagghi basilliani, chi prantaddarani vignargi atturnu a i munastèri iddori.[6] Cùn a furmazioni di i quattru giudicati — Casteddu, Arborea, Torres e Gallura — a produzzione fu allargata e refulata.[7] è imponìa a plantazzioni di vigna in i terre inculte.
Duranti a dominazzioni aragonesa, tra u sèculu XIV e u XVIII, a produzzioni crésci attraversu i scambi cummirciari cùn l'altri riggioni di u Mari Mediterraneu.[8] Dopu a ricustituzzioni di i vignargi subra i radici americani, a viticultura ripresi vigori è arrivò a u massimu produttivu a i fini di i anni Settanta.
Zoni vitigulturali
[mudificà | edità a fonte]U territoriu sardu si pò dividdi in sette zone principali di produzzioni.[9]
- Gaddura (nord-ést): terrèni di uriggini granitica, sabbiosi e pizzonosi, esposti a u ventu maisthali. Sedi di l'ùnica DOCG di l'isula, u Vermentino di Gallura.
- Nord-ovest (pruvincia di Sassari): terreni marno-calcarei, DOC Vermentino di Sardegna è Alghero (Cagnulari).
- Ugliàstra e zona centru-urientali: terrèni granitici, cultivazzioni di Cannonau, Monica e Pascale.[10]
- Campidanu: pianura centrali e mirridiunali, zona principali di u Nuragus e di u Monica.[11]
- Sulcis (sud-ovest): terreni di areni anti, arguilli è calcare, adatti pa u Carignano del Sulcis.[12]
- Arestanu è valli di u Tirso: territoriu di a Vernaccia di Oristano e di u Semidano.[13]
- Mandrolisai è Barbaggia: zona interna cùn vini di uvàggiu di Cannonau, Bovale è Monica sutta a a DOC Mandrolisai.[14]
Clima
[mudificà | edità a fonte]U clima di a Sardegna hè di tipu mediterraneu, cùn invèrni miti e istadi caruri è sicchi. I venti, in particulari u maistrali, diminuischinu l'umidità è u riscu di maladie criptugamichi in i vignalgi.[15] I pricipitagioni sò cicronigghi è si cuncèntranu suprattuttu in autunnu è in invernu.[16] A staggioni di madurazzioni longa permetti un'equilibriu tra l'acidità è u zuccaru in l'uva.
Terrenu
[mudificà | edità a fonte]Sardegna prisenta una varietà notevole di terreni. In Gallura preduminani terreni di uriggini granitica, cùn sabbia a granu grossu è bona permeabilità, chi favurischinu l'apprufundimentu di i radichi di a vigna.[17] In u Sulcis ci sòn areni anti, arguilli è substrati calcarei.</ref>In u norddu di Sassari preduminani terreni marno-calcarei, mentri in u Campidanu i terreni sò alluviunari è più profundi.[18]
Varietà
[mudificà | edità a fonte]Sardegna hà più di 150 varietà autottoni di vigna, di i quali 21 sò iscritti in u Registru Naziunari Talianu di i Varietà di Vigna.[19]
Varietà di granu rusciu
[mudificà | edità a fonte]- Cannonau: a varietà rùscia più cultivata, circa 8.000 ha (29% di ra superfìziu).[20] créscii suprattuttu in i zoni intèrni di a Barbaggia è di l'Ugliastra.
- Carignano: suprattuttu in u Sulcis, in terreni sabbiosi spissu a pè francu.[21]
- Monica: varietà diffusa in tutta l'isula, circa 1.900 ha.
- Bovale: includi u Bovale Sardu è u Bovale Grossu; entra in a DOC Mandrolisai è a DOC Campidano di Terralba.
- Cagnulari: ligatu a una zona ristrétta a norddu-ovest di Sassari, DOC Alghero.[22]
- Girò: introduttu in u Campidanu duranti a dominazzioni ispagnola.
- Nieddera: varietà autòttona di distributzioni limitata.[23]
Varietà di granu biancu
[mudificà | edità a fonte]- Vermentino: a varietà bianca più diffusa, circa 4.200 hà in tutta l'isula. Arrivò a Sardegna da Corsica a a fini di u sèculu XIX.[24]
- Vernaccia di Oristano: varietà ligata a a valli di u Tirso, da a quali si fa un vinu ossidativu simili a u Xerès.
- Nuragus: cunsidiratu unu di i vitigni più antichi di l'isula, cultivatu suprattuttu in u Campidanu, forse introduttu da i Fenici.
- Marvasia: dui DOC: Malvasia di Bosa e DOC Cagliari Marvasia.
- Nasco: cultivatu in a pruvincia di Casteddu e d'Arestanu.
- Semidano: di a Sardegna centrali, cùn una subzona a Mogoro.
- Torbato: varietà rara è aromatica, suprattuttu in Algueru.
- Moscato: cultivatu in zoni calcarei di u Campidanu suddu è in i graniti di Gaddura.
- Arvisionadu: varietà rarissima, prisenti in arée piticciuri di l'internu.
Varietà internaziunari
[mudificà | edità a fonte]In misura minori, sòn cultibati Cabernet Sauvignon, Syrah, Chardonnay e Carménère, generarmente aduprati in uvàggiu cùn varietà lucali.
Produzzioni
[mudificà | edità a fonte]Vini
[mudificà | edità a fonte]I vini di Sardegna includdini rusci, bianchi, rosati, frizzanti, passiti è vini liccurosi.[25]
Elencu di li vini principari
[mudificà | edità a fonte]- Cannonau di Sardegna (DOC)
- Carignano del Sulcis (DOC)
- Vermentino di Gallura (DOCG)
- Vermentino di Sardegna (DOC)
- Vernaccia di Oristano (DOC)
- Monica di Sardegna (DOC)
- Nuragus di Cagliari (DOC)
- Malvasia di Bosa (DOC)
- Moscato di Sorso-Sennori (DOC)
- Nasco di Cagliari (DOC)
Denominazzioni e normativa
[mudificà | edità a fonte]In u [[2010], a rifurma di l'Organizzazzioni Cumuna di u Mèrcatu vitigolu hà incorporatu i categorii DOCG, DOC e IGT in i sistemi europei DOP è IGP, ma i denominazzioni naziunali possinu cuntinuà a èssi aduperati. I disciplinari di produzzioni regolanu i vitigni amméssi, i rendimenti massimi, i tecnichi di vinificazzioni è i caratteristichi analitichi è organolèttichi di u vinu.[26]
DOCG
[mudificà | edità a fonte]- Vermentino di Gallura DOCG (ricunnoschita in u 1996): riservata a i vini di Gaddura cùn almenu u 95% di Vermentino. Includi i tipuluggii Superiore, Frizzante e Spumante.
DOC (elencu)
[mudificà | edità a fonte]- Alghero DOC
- Arborea DOC
- Cagliari DOC
- Campidano di Terralba DOC
- Cannonau di Sardegna DOC
- Carignano del Sulcis DOC
- Girò di Cagliari DOC
- Malvasia di Bosa DOC
- Malvasia di Cagliari DOC
- Mandrolisai DOC
- Monica di Cagliari DOC
- Monica di Sardegna DOC
- Moscato di Cagliari DOC
- Moscato di Sorso-Sennori DOC
- Nasco di Cagliari DOC
- Nuragus di Cagliari DOC
- Sardegna Semidano DOC
- Vermentino di Sardegna DOC
- Vernaccia di Oristano DOC
IGT (elencu)
[mudificà | edità a fonte]- Isola dei Nuraghi IGT
- Marmilla IGT
- Nurra IGT
- Ogliastra IGT
- Parteolla IGT
- Planargia IGT
- Provincia di Nuoro IGT
- Romangia IGT
- Sibiola IGT
- Tharros IGT
- Trexenta IGT
- Valle del Tirso IGT
- Valli di Porto Pino IGT
Nòtte
[mudificà | edità a fonte]- ↑ regione/sardegna/ |tituru=Il vino in Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-04-09 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25,
- ↑ A produzzioni annuali hè circa 638.000 hl, di i quali u 56% hè vinu rusciu è rusatu e u 44% vinu biancu.
- ↑ argomenti/prodottitipici/vini/ |tituru=Vini e denominazioni |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ tituru=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |situ web=Cibo360 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |tituru=Enologia in Sardegna |situ web=Activsardegna |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |tituru=Sardegna: storia, territorio e vitigni |situ web=Le Strade del Vino Sardegna |data=2022-02-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ A Carta de Logu, prumurgata da Eleonora d'Arborea a i fini di u XIV sèculu, pruibbìa di tenni vignalgi maru cultivati.
- ↑ Prima di l'arrivvu di a filossera, chi distrussi gran parti di i vignargi europei in u XIX sèculu XIX, a Sardegna avia circa 80.000 ettari di vignargi.
- ↑ i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |tituru=I vini e i vigneti della Sardegna |situ web=Viniferare |data=2025-05-28 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ wiki/Viticoltura_in_Sardegna |tituru=Viticoltura in Sardegna |situ web=Wikipedia italiana |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ regione/sardegna/vitigni/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-03-12 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ https://blog.bibes.it Archiviu 2025-10-09 at the Wayback Machine]la-sardegna/ |tituru=I vini della Sardegna |situ web=Bibes |data=2024-09-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Money.it |data=2026-03-20 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |tituru=Vini DOC della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Mangiare Sardo |data=2025-08-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |tituru=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |situ web=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |tituru=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |situ web=Lavinium |data=2018-12-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |tituru=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |situ web=Camera di Commercio di Sassari |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ A produzzioni di vini bianchi predumina in u centru è in u norddu di l'isula, mentri i vini rusci sò cuncentrati principarmente a u suddu.
- ↑ Gineticamenti parenti di u Grenache ispagnolu è francese.
- ↑ A sua intruduzzioni hè attribuita a a dominazzioni aragonesa di u sèculu XIV.
- ↑ argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |tituru=Vitigni della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ blog/i-vitigni-della-sardegna/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Bevisardo |data=2024-10-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ Archiviu 2026-06-06 at the Wayback Machinevini/regioni/sardegna |tituru=Sardegna – La storia e le origini del vino |situ web=Impeto di Vino |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ viticoltura-sardegna/ |tituru=La viticoltura della Sardegna |situ web=Sardinia Magazine |data=2025-06-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ vini-docg-sardegna/ |tituru=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |situ web=Calice di Vino |data=2022-03-14 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.
- ↑ |tituru=Vini IGT della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.