Alzachena
L'ortografia è a grammatica di 'ssu articulu traduttu da u talianu devenu esse verificate. Ci pudete cuntribuisce.
| Alzachena | |
|---|---|
| Nome ufficiale: | Arzachena |
| Blasone | |
| Statu: | |
| Regione: | |
| Pruvincia: | Tarranoa è Tempiu |
| Cuurdinate: | 41° 5' 0" N - 9° 23' 0" E |
| Altitudine: | 83 m |
| Superificia: | 228,61 km² |
| Pupulazione: | 12.670 ab. |
| Densità: | 55,4 ab./km² |
| Merre: | Pieru Filigheddu |
| Codice pustale: | 07020, 07021 |
| Codice ISTAT: | 058091 |
| Indicativu tel.: | 0789 |
| Nome di l'abitanti: | Alzachinesi |
| Festa patrunale: | 9 sittembri |
| Situ ufficiale | |
Alzachena (in talianu è ufficialmenti Arzachèna) hè una cumuna di guasgi 13 mila abitanti di la Pruvincia di Tarranoa è Tempiu in Sardigna. Si trova à circa 83 metri supra à u liveddu di u mari. Dopu à Tarranoa è Tempiu hè u centru più maiori di a Gaddura, rughjoni storicu di u Nord'Estu di l'isula, ed hè u capilocu amministrativu di a Costa Smiralda. À 25 km è 45 km rispittivamenti da i capilochi pruvinciali di Tarranoa è Tempiu, hà una gran' impurtanza ecunomica, essendu incù Tarranoa una rialità monda dinamica (a so pupulazioni, da u '61 sin'à oghji hè guasgi triplicata, è cuntinuighja à crescia cù un tassu di +16% ugni dicenniu).
Cuntenutu |
[mudificà] Storia
L'urighjna di lu tuponimu Arzachena hè prubabilmenti prerumana è à favori di 'sta tiuria ci saria lu liamu tra parichji tuponimi sardi, com'è Arzachena, Ardali, Bargasola, Libisonis, Scandariu, Sindia, Siniscola, Tiana è tuponimi di l'Asia Minori, locu dundi si iputizzighja siani ghjunti, in epochi antichissimi, ghjenti in circa di tarri novi. Un'antra ipotesi dà à lu tuponimu Arseguen un'urighjina greca, vistu chì ghjà in l'Udissea veni mintuata la citai di Αρτακια com'è capilocu di lu populu di li lestrigoni, chì avariani abitatu quista zona di l'Isula. In ugni casu, la più antica ducumintazioni di lu tuponimu di Alzachena, in la forma Arsaghene, hè di lu 1421 in la Carta d'infiudazioni cuncessa da Alfonsu V di Spagna à Ramboldu de Corbaria.
Lu locu, in epica rumana, era cunnisciutu cù lu nomu di Turibulum par via di la gren rocca à forma di fungu chì suvranighja la citai ughjinca, è era furmata da dui centri vicini, Turibulum maior è Turibulum minor. Manteni una grend'impurtanza par tuttu lu piriudu ghjudicali, tant'hè chì cù lu nomu di Arseguen custituia lu capilocu di la curatoria di Unali. Ma dapoi la caduta di lu Ghjudicatu di Gaddura è lu cumenciu di la duminazioni spagnola và à pocu à pocu spupulendu si, par via di li friquenti incursioni sarracini è di li murtali pistulenzi. In la sicunda mitai di lu 1500 la zona era praticamenti spupulata.
Lu paesi ughjincu , chì poghja annant'à un coddi graniticu fù adificata à parta da lu 1716 par vuluntà di lu Rè di Sardigna Carlu Amanueli III, chì, vista la difficiuli cuntrullabilitai di la zona ancu dapo à l'inviu di suldati, pinsaia chì l'unica cosa à fà fussi l'inviu di preti, chì campendu cù li pastori l'avariani muralizzati cù la pratica d'una vita civili è cristiana. Fù cusì chì trà lu 1774 è lu 1776 la piccula ghjesgia di campagna intitulata Santa Maria d'Arzaghena veni ingrandata è lu nomu mutatu in Santa Maria Maiori è inghjiru à idda lu paesi si ingrandì monda, tantu chì in lu 1909, cuntaia ghjà 853 abitanti. In lu 1922, dopu à parechji anni di duri lotti, utteni l'autunumia da Tempiu è da tandu cunnosci un cuntinuu sviluppu urbanisticu è dimugraficu, spezia dopu à l'anni '60 cù lu boom turisticu di la Costa Smiralda.
[mudificà] Archiulugia
In la cumuna di Alzachena sò prisenti numarosi munumenti di lu piriodu nuragicu, chjara tistimunianza di comu fussi vitali in quista zona tali Cultura. La Cultura di li chjrculi di Alzachena (fini di lu IV - cumenciu di lu III middenniu a.C.), tipica è urighjinali di quistu locu, si carattirizzighja rispettu a la cuntimpurania Cultura di Ozieri par nutevoli diffarenzii architittonichi in la custruzioni di li nicropuli.
In la pirifiria di lu paesi, un carteddu turisticu indichighja la prisenza di lu naracu Albucciu. Lu Naracu, adificatu à ridossu di una rocca graniticu, ha forma truncu-conica è in summitai prisenta un tarrazzu, prubabilmenti una spezia di turri d'avvistamentu. Pocu luntanu da lu naracu, hè stata di pocu scuperta una Tumba di li Giganti senza la gren steli munulitica è indrentu sò stati truvati muneti è incisioni punichi, tistimunianza evidenti chi la tumba fu utilizata ancu in epica succissiva à quidda nuragica.
Pocu luntanu da lu naracu Albucciu un'antru impurtanti situ archiulogicu hè lu timpiittu di Malchittu. Databili tra lu XVI è lu XIV seculu a.C. (Bronzu Mediu), di struttura rittangulari prisenta un'absidi semichjirculari dundi si po ancora vidè un banconi par i doni a li divinitai. Addananzi à l'ingressu c'hè lu temenos, una spezia di sacratu dundi li piddigrini sustaiani in l'attesa di intrà in lu Tempiu par la cirimonia.
Dopu Alzachena, 3 km in dirizioni di Caragnani, imbuccata una strada di tarra gi ghjunghji in lucalitai li Lolghi, dundi in cima à una cuddina, duminighja l'umonima Tumba di li Giganti, custruzioni nuragica di lu 1800 a.C. circa è in ottimu statu di cunsirvazioni. La tumba hè furmata da l'esedra è la steli, st'ultima custituita da dui lastri di granitu una annant'à l'altra.
Pocu luntanu, un altru impurtanti situ naragicu, la nicropoli di Li Muri, hè un'impurtantissima tistimunianza di la Cultura di li Chjirculi di Alzachena. L'architittura hè monda simplicia ma unica: li tumbi, di forma tunda, sò adificati unu affiancu à l'altru è inghjiru, picculi casetti in petra raccuddianu prubabilmenti l'ufferti di li parenti à li sò morti. A ghjudicà da li numarosi ughjietti di valori truvati in l'aria li parsoni intarrati in Li Muri diani essa parsunaghji appartinenti à una classi impurtanti, forsi di li pastori-cavalieri, guerrieri di valori o marinai.
La tumba di li Giganti di Coddu Vecchju, situata in l'umonima lucalitai vicinu à Arzachena hè lu più grendi di lu so ghjaneru è raghjunghji cù la so steli granitica cintiddinata un'altura di 4,04 metri. La sò custruzioni hè avvinuta in almancu dui piriudi diffarenti: la camara funiraria hè di lu brunzu anticu ( 1800-1600 a.C.) mentri l'asedra fu posta dapoi, prubabilmenti in lu brunzu mediu (1600-1300 a.C.). In drentu è inghjiru à la Tumba sò stati truvati ughjetti di valori com'è cutrachini, vasi, padeddi, pignatti è dicurazioni varii, adducati è visibili in lu museu Sanna di Sassari.
[mudificà] Cultura
[mudificà] Lu dialettu
Lu dialettu parlatu hè quiddu gadduresu, un dialettu corsu , dunqua di ceppu tuscanu, monda sumiddenti a quiddu parlatu in lu distrettu di Sartene, in lu sudu di la Corsica , cù calchì influssu lissicali dirivatu da lu suttustratu locuduresu è ibericu, lingui parlati in lu piriudu ghjudicali. Lu dialettu ughjincu, s'hè spartu in tutta la Gaddura dapoi di lu ripupulamentu di lu tarritoriu, da parti di pastori corsi è di li so famiddi à partì da lu XVIIu seculu finu à mitai di lu XIXu seculu. In li paesi di Tarranoa, Budoni, Monti, Padru, Golfu Aranci è Luras, puru issendu sturicamenti di lingua sarda, hè parlatu ancu lu Gadduresu. Ha basa in Alzachena la cunsulta par la difesa di quistu dialettu, la Cunsulta Intercumunali di lu Gadduresu. In l'ultim'anni, dapoi di la ghjunta di monda ghjenti micca gadduresofuna è particularmenti in li zoni di la costa, si po nutà un aumentu di l'usu di la lingua italiana, ancu s'iddu tra i ziteddi lu dialettu ferma l'idiomu piu adupratu in la cumunicazioni in cunfidenza è in famidda.
[mudificà] Museu etnugraficu è miniralogicu
Apartu poc'anni fa, lu Museu etnugraficu è miniraloghjcu hè situatu in lu centru urbanu è uspitighja numarosi minirali è fussili cumparati da la Cumuna da privati. Uspitighja dinò un Centru di ducumintazioni tarrituriali di la scenza di la tarra è di l'omu. Li pezzi adducati in lu museu sò circa 15.000, tra minirali è fussili.
[mudificà] Li ghjesgi
In Alzachena vi so quattru ghjesgi, dui intitulati à Santa Maria di la Nivi, una à Santa Lucia è una à Santu Petru. La ghjesgia più antica, didicata à Santa Maria di la Nivi (Santa Maria Maiori) hè situata in lu cori di lu paesi, in Piazza Risorgimento è fu adificata, almancu in la so struttura di basa, in lu 1716.
In lu 1774 è in lu 1864 subì parichji trasfurmazioni è solu in lu 1922 raghjunghji l'aspettu ughjincu. La so architittura hè quidda classica di li ghjesgi citadini gadduresi, cù pruspettu principali chi compii cù lu prufilu di lu timpanu à arcu ribassatu, cù campati cumposti da archi à tuttu sestu è in lu latu destru si pesa la turri campanaria à canna quadrata. In lu prisbiteriu hè adducatu un beddu altari di lignu è un intaddu chi raffigurighja la Verghjini cù lu Bambinu.
La ghjesgia intitulata à Santa Lucia, anch'idda di lu XVIIIu seculu si truva annant'à un coddi chi suvranighja la citai è dundi si godi un beddu panuramu. La so pianta à tre navati ha unu sviluppu à basilica. Vi si cilibrighja la Festa lu 13 di dicembri.
In lu tarritoriu d'Alzachena ci sò numarosi ghjesgi di campagna cù un'architittura povara ma dignitosa, guasgi sempri a pianta rittangulari, cù archi à tuttu sestu, sustinuti da cuntrafforti. Comu vo' la tradizioni di lu locu, quisti ghjesgi portani lu nomu di lu santu ma lu casatu di lu patronu di lu tarrenu dundi sò adificati.
[mudificà] Cucina
A cucina Alzachinesa, com'è tutta quidda gadduresa hè carattirizzata da piatti semplici, liati à a vita cuntadina.
Primi piatti
A suppa cuàta o in curtu suppa, hè u piattu più carattiristicu è cunnisciutu ancu fora di a Gaddura. Hè di tradizioni priparà la in uccasioni impurtanti com'è spusalizii o festi è s'utteni infundendu fitti di pani in u brodu di carri, punendu tuttu in un tianu altirnendu u pani cù strati di casgiu è arbi arumatichi è cucendu in u furru. I chjiusòni, i gnocchi gadduresi, si diffarinzighjani da quiddi sardi par diminsioni è travaddu: a tradizioni vò ch'iddi siani travaddati à manu è ch'iddi aghjini una diminsioni di circa 3 cm. Hè di tradizioni di priparà 'stu piattu pà u prima d'austu. Altri piatti impurtanti sò i fasgioli è taddarini, una suppa di fasgioli è taddarini è u risu cù i pulpeddi, sariani risu cunditu cù pizzetti di carri purcina spizzata è salsa di pumata.
Sicundi piatti
Unu di i più impurtanti sicundi piatti hè a rivea, (rivvia) d'agneddu o caprittu à u spitu, suventi priparata puri in a pignatta (a coghja). Ci hè dapò u casgiu furriatu, casgiu vaccinu scaghjatu è cunditu cù meli o zuccaru. Altru sicundu impurtanti hè a mazza frissa, un impastu di retula è farina cottu à focu lentu in un tianu, cù meli o zuccaru.
Dulci
U pani è sabba, dulci par a festa di i Santi, priparatu miscendu à l'impastu di ova è farina mustu d'uva cottu. I dulci di Natali sò I cucciuleddi, cunditi cù meli, i niuleddi è l'acciuleddi. U dulci di Carrasciali sò parò i frisgioli, fritti suventi in l'oliu di listincu, tuttu accumpagnatu da u Varmintinu alzachinesu, vinu cunnisciutu in tuttu u mundu.
| Li cumuni di la pruvincia di Tarranoa è Tempiu |
|
|---|---|
| 35px |
A Madalena - Agghju - Alà dei Sardi - Alzachena - Badesi - Bilchidda - Buddusò - Budoni - Bultigghjata - Caragnani - Figari - Locusantu - Loiri è Poltu Santu Paolu - Lu Palau - Lungoni - Lurisi - Monti - Oscari - Patru - Sant'Antoni - Santu Franciscu d'Aglientu - Santu Tiadoru - Tarranoa - Telti - Tempiu - Trinitai è Vignola |